TSSB: Travmanın Sessiz İzleri ve Etkili Tedavi Seçenekleri
TSSB’nin tanımı, belirti kümeleri, DSM-5’e göre tanı ölçütleri ve alt türleri; risk etmenleri, kanıta dayalı tedaviler (BDT, EMDR, maruz bırakma, ilaç) ve ne zaman profesyonel yardım aranması gerektiği.
Editör
TSSB: Travmanın Sessiz İzleri ve Etkili Tedavi Seçenekleri
İYİ PSİKOLOG / ANKARA, TÜRKİYE
TSSB nedir, kimleri etkiler?
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), kişinin ciddi tehdit veya kayıp içeren bir olayı yaşaması ya da tanıklık etmesi sonrası ortaya çıkan bir anksiyete bozukluğudur. Uzun yıllar yalnızca savaş deneyimleriyle anılsa da; doğal afetler, ağır kazalar, cinsel şiddet, tekrarlayıcı zorlayıcı olaylar ve ilk müdahale meslekleri de benzer bir risk taşır. Önemli nokta, “büyük felaket” gerekliliğinin olmamasıdır: Küçük fakat tekrarlayıcı stresörler de tabloyu tetikleyebilir.
Belirti kümeleri: Yeniden yaşantılama, kaçınma, olumsuz bilişler, aşırı uyarılmışlık
TSSB tipik olarak dört alanda belirti verir:
-
Yeniden yaşantılama: İstenmeyen anılar, kabuslar, “flashback” benzeri sahneler; hatırlatıcılarla yoğun sıkıntı.
-
Kaçınma: Olayı anımsatan yer, kişi ve durumlardan uzak durma; duygusal uyuşma.
-
Olumsuz biliş ve duygular: Suçluluk, utanç, umutsuzluk; kendilik ve dünya inançlarında olumsuz değişimler, ilgi kaybı.
-
Aşırı uyarılmışlık: Kolay irkilme, irritabilite/öfke, dikkat ve uyku sorunları, bedensel belirtiler (çarpıntı, terleme).
Belirtilerin en az bir ay sürmesi, günlük işlevi belirgin bozması ve başka bir tıbbi durum ya da madde etkisiyle açıklanamaması tanısal açıdan kritik önemdedir.
DSM-5’e göre tanı ve alt türler
Ruh sağlığı uzmanları, ayrıntılı klinik görüşme ve eşlik eden tıbbi durumların dışlanmasıyla tanıya gider. Tanıda travmaya doğrudan maruz kalma, tanıklık etme, yakın birinin yaşadığını öğrenme veya mesleki maruziyet gibi yollar dikkate alınır. İki alt sunum sıklıkla görülür:
-
Çözülme özellikli sunum: Depersonalizasyon/derealizasyon eşlik eder; kişi kendine ya da çevresine yabancılaşmış hissedebilir.
-
Gecikmeli başlangıç: Tüm belirtiler olaydan 6 ay ve sonrası belirginleşebilir.
Kimler daha riskli?
Travmanın şiddeti ve sürekliliği, birden fazla travmaya maruz kalma, önceki psikiyatrik öykü, sınırlı sosyal destek, yalnız yaşama, yardım-kurtarma görevleri, çocukluk ve ileri yaş dönemleri, eşlik eden tıbbi sorunlar riskin artmasına yol açar. Yine de TSSB herkeste gelişebilir; bireysel biyolojik ve psikososyal farklılıklar seyrin geniş bir yelpazede değişmesine neden olur.
Tedavi: Kanıta dayalı psikoterapiler ve gerektiğinde ilaç
TSSB tedavi edilebilir. Erken müdahale yaşam kalitesini belirgin iyileştirir, kronikleşmeyi azaltır.
-
Psikoterapi: Travma odaklı Bilişsel Davranışçı Terapi ve EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) belirtileri azaltmada güçlü kanıtlara sahiptir. Güvenli ve kademeli maruz bırakma teknikleri kaçınmayı kırar; işlevselliği artırır.
-
İlaç tedavisi: Uygun olgularda antidepresanlar (özellikle SSRI’lar) anksiyete, uykusuzluk ve eşlik eden depresif belirtileri hafifletebilir; çoğunlukla terapiyle birlikte planlanır.
-
Yaşam düzenlemeleri ve sosyal destek: Düzenli uyku, beslenme ve egzersiz; yargılamayan sosyal çevre; tetikleyiciler için kişisel kriz planı iyileşmeyi hızlandırır.
Belirti şiddetinin yüksek olduğu dönemlerde kısa süreli hastane yatışı güvenlik ve stabilizasyon sağlayabilir.
Ne zaman yardım aranmalı?
Travmadan sonra haftalar geçmesine karşın kabuslar, yoğun kaçınma, öfke patlamaları, madde kullanımında artış, iş/okulda belirgin düşüş, umutsuzluk veya kendine zarar düşünceleri sürüyorsa gecikmeden bir psikiyatri uzmanı ya da klinik psikologla görüşün. Doğru tanı ve kişiye özel plan, iyileşmenin en güçlü basamağıdır.
İyiPsikolog.com’daki içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yayın tarihi itibarıyla mevcut bilimsel kanıtlar esas alınarak hazırlanmıştır. Sağlığınıza ilişkin tanı ve tedavi için hekim/psikiyatri uzmanı veya yetkili sağlık kuruluşuna başvurunuz. Acil durumlarda 112’yi arayınız.
İyi Psikolog / Hayatı Güzelleştirmek Elinizde
www.iyipsikolog.com
Kaynak: Terapiya
