Duygudurum Bozuklukları: Sıradan Dalgalanma Nerede Biter, Hastalık Nerede Başlar?
Duygudurum bozuklukları nedir, depresyon ile bipolar bozukluk nasıl ayırt edilir, ileri yaş ve gebelikte nelere dikkat edilmelidir? İstanbul kaynaklı bu haber, tanı-tedavi seçeneklerini sade ve tarafsız bir dille özetler.
Editör
Duygudurum Bozuklukları: Sıradan Dalgalanma Nerede Biter, Hastalık Nerede Başlar?
İYİ PSİKOLOG / İSTANBUL, TÜRKİYE
Duygudurum bozukluğu nedir?
Hepimizin gün içinde iniş-çıkışlar yaşaması olağandır. Ancak ruh hâli değişimleri olağan şiddetin üzerine çıkıyor, haftalarca sürüyor ve iş, aile, okul veya sosyal yaşamı belirgin biçimde bozuyorsa duygudurum bozukluğundan söz edilir. Tanıda süre, şiddet ve işlev kaybı belirleyicidir; her yoğun sevinç ya da keder, tek başına “bozukluk” anlamına gelmez. İçinde bulunulan durumla orantısız bir duygulanım ve bunun uzamış seyri uyarıcıdır.
Depresyon: Birincil, ikincil ve özel alt türler
Majör depresyon en sık görülen duygudurum bozukluğudur; çökkün duygu durumu, ilgi-istek kaybı, enerji azlığı, bilişsel yavaşlama, uyku-iştah değişikliği ve değersizlik/çaresizlik duyguları ile seyreder.
-
Birincil depresyon: Başka bir tıbbi/ruhsal hastalığa veya madde-alkol kullanımına bağlı değildir.
-
İkincil depresyon: Tiroid bozukluğu, kanser, kardiyovasküler hastalıklar ya da şizofreni gibi durumlara; ayrıca madde/alkol kullanım bozukluklarına eşlik eden depresyondur. Belirti düzeyleri benzer olabilir; asıl tabloya bağlı stres ve kaygı tetikleyicidir.
-
Psikotik özellikli depresyon: Sanrılar/halüsinasyonlar eşlik edebilir; ileri yaş ve hastane yatışlarında daha sık görülür. Yakın izlem ve bipolar spektruma geçiş açısından dikkat gerektirir.
-
Mevsimsel, postpartum, süreğen (distimik) gibi alt tipler klinik tabloya göre ayırt edilir.
Bipolar bozukluk: İki uç arasında
Bipolar bozukluk, depresyon ve mani/hipomani dönemleriyle döngüsel seyreder. Manide taşkın neşe ya da irritabilite, az uykuya rağmen yüksek enerji, hızlı konuşma, düşünce uçuşması, riskli harcama/sürüş, cinsel dürtülerde artış ve benlik algısında kabarma görülebilir; psikotik belirtiler eşlik edebilir.
-
Hipomani, maniye benzer fakat daha hafif ve çoğu kez hastaneye yatışı gerektirmez.
-
Siklotimi, en az iki yıl süren sık ve kısa döngülü hipomani-depresif belirtilerle seyreder.
-
Distimi, en az iki yıl süren daha hafif ama ısrarlı depresif belirtilerdir.
Bipolar bozukluk kronik ve tekrarlayıcıdır; amaç atak sıklığını ve şiddetini azaltmak, işlevselliği korumaktır. İyi gidişi destekleyen faktörler arasında tedavi uyumu, uzun iyilik dönemleri ve ailede düşük duygu dışavurumu sayılabilir; erken başlangıç, hızlı döngü ve ek madde kullanımı olumsuz öngörü göstergeleridir.
İleri yaş ve “yalancı bunama” riski
İleri yaşta depresyon daha kolay gözden kaçabilir ve intihar riski artabilir. İlk depresif dönem geç yaşta ortaya çıktıysa yineleme olasılığı yüksektir ve tedavi süresi genellikle daha uzun planlanır. Ağır depresyonda, özellikle yaşlılarda, psödo-demans (yalancı bunama) tablosu görülebilir; bu nedenle ayrıntılı nörolojik/psikiyatrik değerlendirme, psikometrik testler ve gerekirse laboratuvar-görüntüleme ile ayırıcı tanı yapılmalıdır.
Gebelik ve bipolar bozukluk
Gebelik, biyopsikososyal stresörlerin arttığı bir dönemdir. Bipolar tanılı bireylerde gebelik önceden planlanmalı, ilaçlar hekimle birlikte gözden geçirilmeli ve hiçbir ilaç kendiliğinden kesilmemelidir. İlaç değişiklikleri yakından izlenmeli; nüks riski nedeniyle düzenli hekim görüşmeleri sürdürülmelidir. İlk trimesterde ilaçlar mümkün olduğunca minimize edilse de, klinik gereklilikte risk-yarar dengesi gözetilerek tedavi sürdürülebilir.
Tanı ve tedavi: Çok boyutlu yaklaşım
Her dalgalanma hastalık değildir; anksiyete bozuklukları dâhil diğer tablolar benzer semptomlar gösterebilir. Tanıda tıbbi inceleme (tiroid, vitaminler, ilaç etkileri) ve ayrıntılı psikiyatrik değerlendirme esastır.
Tedavi, tabloya göre kişiselleştirilir:
-
Psikoterapiler: Bilişsel davranışçı terapi (BDT), şema terapisi, EMDR, çift/aile terapileri.
-
İlaçlar: Antidepresanlar; bipolar bozuklukta duygudurum dengeleyiciler ve gerekirse antipsikotikler. İlaçlar yalnızca uzman hekim tarafından başlanmalı ve düzenli izlenmelidir.
-
Diğer yöntemler: Uygun olgularda TMS (Transkraniyal Manyetik Uyarım) ve EKT değerlendirilebilir.
Tedavisiz bipolar tabloda en önemli risklerden biri intihar girişimidir. Acil belirtilerde (intihar düşüncesi/planı, kendine-başkasına zarar riski, gerçeklikten kopma) 112 aranmalı veya en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
İyiPsikolog.com’daki içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yayın tarihi itibarıyla mevcut bilimsel kanıtlar esas alınarak hazırlanmıştır. Sağlığınıza ilişkin tanı ve tedavi için hekim/psikiyatri uzmanı veya yetkili sağlık kuruluşuna başvurunuz. Acil durumlarda 112’yi arayınız.
İyi Psikolog / Hayatı Güzelleştirmek Elinizde
www.iyipsikolog.com
