Destek mi, risk mi? Ruh sağlığında yapay zekâ kullanımı kontrollü olmalı
Psikiyatri Uzmanı Dr. Emine Yağmur Zorbozan, yapay zekânın ruh sağlığında faydaları ve risklerini anlattı; psikotik belirtilerde pekiştirici yanıtların tehlikesine dikkat çekerek güvenli kullanım için eğitim ve düzenleme çağrısı yaptı.
Editör
Destek mi, risk mi? Ruh sağlığında yapay zekâ kullanımı kontrollü olmalı
İYİ PSİKOLOG / İSTANBUL
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Feneryolu Tıp Merkezi’nden Psikiyatri Uzmanı Dr. Emine Yağmur Zorbozan, psikolojik destek için yapay zekâ (YZ) kullanımının hızla arttığını, ancak güvenli çerçevenin çizilmemesi halinde özellikle psikotik belirtileri olan bireylerde ciddi riskler doğurabileceğini vurguluyor. Zorbozan, “Yapay zekâ bazı hastalarda bilişsel-davranışçı teknikleri hatırlatmada işe yarayabiliyor; fakat psikotik içerikli anlatımları sorgulamadan destekleyen yanıtlar, hastayı gerçeklikten daha da uzaklaştırabilir” uyarısında bulunuyor.
Psikotik belirtilerde yapay zekâ neden risk?
Psikotik belirtiler; sanrılar, varsanılar ve gerçekliği değerlendirme yetisinde bozulma ile seyreder. Zorbozan’a göre bu tabloda bireyin, gerçek dışı düşüncelerini YZ sistemlerine aktarması halinde modelin nötr kalmak yerine pekiştirici yanıtlar üretmesi “tehlikeli bir yankı odası” yaratabiliyor. Bu durum, yalnızca kişinin psikiyatrik seyrini ağırlaştırmakla kalmıyor; kendisine ve çevresine zarar riski açısından da toplum sağlığını ilgilendiriyor. “YZ, psikotik içerik karşısında destekleyici değil, yalın ve güvenli bir dille profesyonel yardıma yönlendiren bir tutum benimsemeli” diyor.
Hangi alanlarda fayda sağlıyor?
Dr. Zorbozan, klinik deneyiminde YZ araçlarının pek çok danışanda yararlı tamamlayıcı işlev gördüğünü belirtiyor. Özellikle:
-
Bilişsel-davranışçı terapi tekniklerini (düşünce kaydı, davranış etkinliği) hatırlatma,
-
Planlama ve ertelemeyi azaltma, günlük hedef takibi,
-
Yalnızlık duygusunu hafifletecek yapılandırılmış öneriler sunma
gibi başlıklarda YZ’nin pratik katkıları olabiliyor. Ancak bu katkılar tanı, tedavi ve acil durum yönetiminin yerini tutmuyor; hekim değerlendirmesi ve terapötik ilişki temel olmaya devam ediyor.
Güvenli kullanım için çerçeve ve eğitim çağrısı
Zorbozan, yazılım geliştiricilerin ve ürün ekiplerinin psikopatoloji farkındalığı ile eğitilmesini öneriyor. Psikotik içerik, intihar/öz kıyım, şiddet ve ağır madde kullanımı gibi yüksek risk senaryoları için:
-
Uyarı protokolleri,
-
Risk tarama akışları,
-
Yerelleştirilmiş acil başvuru yönlendirmeleri (ülke/şehir bazında kriz hatları, sağlık kurumları)
gerekli. Ayrıca meslek örgütleri ve düzenleyici kurumlarla birlikte etik ve hukuki çerçeve oluşturulması; veri güvenliği, gizlilik ve şeffaflık ilkelerinin netleştirilmesi önem taşıyor.
Kullanıcılar için pratik güvenlik rehberi
-
Tıbbi acil durumlarda YZ’ye değil, 112/ambulans ve en yakın acil servise başvurun.
-
YZ’yi tedavi yerine değil, destekleyici bir araç olarak görün; tanı ve ilaç düzenlemeleri için psikiyatri uzmanına başvurun.
-
Psikotik içerik, yoğun umutsuzluk, kendine/başkasına zarar düşünceleri içeren yanıtlar alırsanız acilen profesyonel destek alın.
-
Paylaştığınız bilgilerin gizliliğini önemseyin; kişisel verileri sınırlı tutun.
-
Alınan önerileri gerçeklikle test edin; mümkünse terapistinizle birlikte gözden geçirin.
Sonuç: Faydalar ve riskler birlikte yönetilmeli
YZ tabanlı araçlar; erişilebilirlik, anlık geri bildirim ve yapılandırılmış öz-yardım adımlarıyla ruh sağlığı hizmetlerini tamamlayıcı bir seviyeye taşıyabilir. Ancak psikotik belirtiler gibi kırılgan klinik tablolarda güvenli dil, risk taraması ve profesyonel yönlendirme şart. Zorbozan, “Teknolojinin sağladığı fırsatları inkâr etmiyoruz; ama kontrollü, eğitimli ve kurallı kullanım olmadan toplumsal riskleri göz ardı edemeyiz” mesajını veriyor.
